Gender statistikasi - bu gender farqlarni aniqlash va ularni tizimli o‘rganish uchun barcha strategik yo‘nalishlarda ayollar va erkaklar haqiqiy holatini aks ettiradigan statistika.
Gender statistikasi an'anaviy statistika yo‘nalishlarining ajralmas qismi bo‘lib, ayollar va erkaklar hayotini aks ettiruvchi statistikani aniqlash, ishlab chiqarish va tarqatishga xizmat qiladi hamda gender siyosatini ishlab chiqishda hisobga olinadi.
Gender statistikasi inson haqida ma‘lumotlar to‘planadigan barcha statistik mavzularga taalluqli bo’lib, mavhum yoki alohida ajratiladigan yo‘nalish emas, aksincha, iqtisodiy statistika, qishloq xo‘jaligi, sog‘liqni saqlash, bandlik va demografiya kabi statistikaning boshqa barcha sohalari bilan bog‘liq bo‘lgan yo‘nalishdir. U erkaklar va ayollarning jamiyatdagi mavqeyi bo‘yicha farqlarni o‘rganish imkonini beradi. Bunday statistik ma’lumotlar gender muammolarini hal qilish va gender tengligiga erishish siyosatini ishlab chiqishda muhim o‘rin tutadi.

     Gender tengligi - erkaklar va ayollar ijtimoiy jihatdan teng bo‘lib, teng huquq va majburiyatlarga, shuningdek, ulardan foydalanish uchun teng imkoniyatlarga (resurslar va imkoniyatlarga nisbatan teng huquqli) ega bo‘lgan holda o‘z o‘rniga ega bo‘ladi. Rasmiy tenglik yoki "qog‘ozdagi tenglik" qonunda mustahkamlangan tenglikdir..

Gender statistikasi nima uchun kerak?

    Gender statistikasi ko‘p maqsadlarga xizmat qiladi, lekin, avvalambor, ayollar va erkaklarning sharoitlari va ulaning holatlari yashirin muammolarni ochib berish uchun zarur. Shu nuqtai nazardan, gender statistikasi muvaffaqiyatli rejalashtirish, maqsadlarni yaxshiroq aniqlash, rivojlanish dasturlari ta'sirini samarali monitoring qilish va baholash uchun juda muhim. Shunday qilib, gender statistikasi adolat va tenglikni ta'minlash, shuningdek, aholining barcha guruhlari hayot sifatini yaxshilash vositasidir. Gender statistikasi barqaror, har tomonlama iqtisodiy o‘sish va rivojlanishga erishishda o‘z hissasini qo'shadi.
    Gender tahliliga qiziqish gender tengsizlikning tabiati va sabablariga qiziqishdir. Shuning uchun statistika taraqqiyotni o'lchash uchun juda muhim hisoblanadi. Ayollar va erkaklar pozitsiyasidagi farqlarni va ularning yashash sharoitlari dinamikasini baholash, tadqiqot va siyosatni ishlab chiqish uchun hujjatli asos yaratadi. Bundan tashqari, gender statistikasi butun statistik tizimni takomillashtirishda muhim rol o'ynaydi.
     Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish bo'yicha tadqiqotlar va ushbu rivojlanishning jins o'lchovini tushunish uchun gender statistikasi ham talab qilinadi. Bundan tashqari, gender statistikasi davlat dasturlarining samaradorligini nazorat qilish va baholash uchun ishlatiladi.

Gender statistikasi boyicha xalqaro majburiyatlar

    Gender statistikasi bo'yicha vakolatli xalqaro tashkilot Birlashgan Millatlar Tashkilotining ayollarga nisbatan kamsitilishning barcha shakllarini yo'q qilish to'g'risidagi konvensiyasi, Pekin Harakatlar platformasi, Ming yillik rivojlanish maqsadlari (MRM) va Barqaror rivojlanish maqsadlari (BRM) dasturlarida bayon etilgan.
    Ayollarga nisbatan kamsitilishning barcha shakllarini yo'q qilish to'g'risidagi konvensiya ayollarning huquqlari va manfaatlari har tomonlama ko'rib chiqiladigan yagona xalqaro shartnoma bo’lganligi sababli, javobgarlikning eng muhim mexanizmlaridan biri hisoblanadi. Uni ratifikatsiya qilgan yoki unga qo'shilgan davlatlar qonuniy ravishda Konvensiyaning barcha qoidalarini amalda qo'llashlari va har to'rt yilda bir marta BMTning Xotin-qizlarga nisbatan kamsitishlarning barcha shakllarini yo'q qilish bo'yicha qo'mitasiga xabar berishlari shart. Gender statistikasi ushbu hisobot uchun muhim asos bo'lib, Qo'mita milliy hisobotni ko'rib chiqqandan so'ng, milliy darajadagi ayollar huquqlari holatini yaxshilash uchun zarur bo'lgan keyingi qadamlar bo'yicha tavsiyalar bilan yakuniy kuzatuvlarini taqdim etadi.
     Gender statistikasining ahamiyati yana bir xalqaro hujjatda - 1995 yilda BMTning Ayollar bo'yicha to'rtinchi Butunjahon konferensiyasi tomonidan qabul qilingan Pekin Harakatlar platformasida ko'rsatilgan. Bu mintaqaviy, milliy va xalqaro darajadagi tashkilotlarni siyosat va dasturlarni ishlab chiqishda barcha muhim sohalarda ayollar va erkaklar holatini etarlicha aks ettirish uchun jinsi, yoshi va boshqa ko’satkichlar bo'yicha ma'lumotlarni muntazam ravishda to'plash, tahlil qilish va taqdim etishga undaydi.
     Ming yillik rivojlanish maqsadlari (MRM) kabi milliy va xalqaro miqyosda kelishilgan rivojlanish maqsadlari gender statistikasiga bo'lgan talabni kuchaytirdi. Umuman olganda,189 mamlakat ta'lim, ish haqi va qaror qabul qilishda ishtirok etish kabi qator sohalardagi tengsizlikni bartaraf etish bo'yicha birgalikda ishlashga va'da berishdi. BMTning MRM yo'lidagi taraqqiyotni o'lchash uchun ishlatilishi kerak bo'lgan miqdoriy ko'rsatkich ma'lumotlari jins bo'yicha taqsimlashini va boshqa xususiyatlarni o'z ichiga olishi kerakligini talab qildi (masalan, shahar va qishloqni taqqoslash), shuning uchun jamiyatdagi turli guruhlarning mavqeini yaxshiroq tushunish uchun milliy hisob-kitoblar chegarasidan chiqishga to’g’ri keladi.
     2015 yilda MRM yangi maqsadlar - Barqaror rivojlanish maqsadlari (BRM) bilan almashtirildi. BRMning 5-maqsadi gender tengligiga erishish va barcha ayollar va qizlarning imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan.
    Gender statistikasi ayollarning imkoniyatlarini kengaytirish va gender tengligiga erishish uchun juda muhim bo’lib ularning har ikkalasi ham qashshoqlikni yo'q qilish, inklyuziv iqtisodiy o'sish va barqaror rivojlanish uchun juda muhimdir. Shunday qilib, hozirgi kunda gender statistikasi sohasi nafaqat gender tengligini ta'minlashga qaratilgan, balki rivojlanish bilan bog'liq bo'lgan, shu qatorda yaqin vaqtgacha qashshoqlikni kamaytirish, atrof-muhitni muhofaza qilish, byudjet va moliyalashtirish kabi sohalarda ham rol o'ynaydi.
     Birlashgan Millatlar Tashkilotining Evropa Iqtisodiy Komissiyasi tomonidan Jahon banki instituti bilan hamkorlikda 2010 yilda tayyorlangan qo'llanma gender statistikasini rivojlantirishda qo'llanma bo'lishi mumkin.

O'zbekistonda gender tengligini ta'minlash yo'llari

     Mustaqillikning dastlabki kunlaridan boshlab O'zbekiston Respublikasi inson huquqlarini ta'minlash sohasida 70 ga yaqin asosiy va xalqaro hujjatlarga qo'shilib, dunyoga demokratik tamoyillarga sodiqligini namoyish etdi. Bular Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, BMTning ayollarga nisbatan kamsitilishning barcha turlarini yo'q qilish to'g'risidagi konvensiyasi, Ming yillik rivojlanish maqsadlari, Barqaror rivojlanish maqsadlari va boshqalar.

    Respublika jamiyatni ijtimoiy-iqtisodiy o'zgartirishning o'ziga xos modeliga asoslanib, ayollar va erkaklar tengligi hamda ayollarning jamiyat va davlatdagi vakolatlarini kengaytirish, fuqarolik rivojlanishi jamiyati institutlari va xususiy sektor tashabbus ko'rsatishga qodir bo'lgan muhim sheriklar sifatida iqtisodiy va huquqiy mexanizmlarni ishlab chiqildi va amalga oshirildi.

    O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi har bir inson uchun Inson huquqlari to'g'risidagi xalqaro qonun hujjatlaridagi barcha shaxsiy, ijtimoiy, siyosiy, madaniy va iqtisodiy huquqlarni ta'minlaydi. Asosiy Qonun har bir inson uchun hayot, erkinlik va shaxsiy daxlsizligi uchun hech kim tomonidan begonalashtirilmagan huquqlarni kafolatlaydi.

    Mustaqillik yillarida respublikada fuqarolarning huquqlari va erkinliklari sohasida ko'plab qonun hujjatlari qabul qilindi. Ular: "O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to'g'risida", "Nogironlarni ijtimoiy himoya qilish to'g'risida", "Mulk to'g'risida", "Ta'lim to'g'risida", "Fuqarolarning murojaatlari to'g'risida", "Kafolat va erkinlik to'g'risida" ma'lumot olish", "Jamoat birlashmalari to'g'risida", "Aholini ish bilan ta'minlash to'g'risida", "Ayollar va erkaklar uchun teng huquqlar va imkoniyatlar kafolatlari to'g'risida", "Ayollarni zulm va zo'ravonlikdan himoya qilish to'g'risida" va boshqa ko'plab hujjatlar.

    Ayollarning saylov jarayonida to'laqonli ishtirokini ta'minlash va mamlakat ayollari va erkaklari uchun saylov standartlarining tengligi O'zbekiston Respublikasi Saylov kodeksida mustahkamlangan va qonun hujjatlarida larida ham o'z aksini topgan.

    2003-yil 29-avgustda qabul qilingan "O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to'g'risida"gi Qonunda (22-modda) ayollar soni siyosiy partiya tomonidan ko'rsatilgan nomzodlarning umumiy sonining kamida 30 foizini tashkil qilishi kerakligi belgilab qo'yilgan. Bu shuningdek, O'zbekiston Respublikasi Saylov kodeksida nazarda tutilgan bo'lib, unda mahalliy deputatlikka nomzodlarni ko'rsatish tartibi ham belgilab qo'yilgan (70, 91-moddalarda. “Ayollarning soni siyosiy partiyadan ko‘rsatilgan deputatlikka nomzodlar umumiy sonining kamida o‘ttiz foizini tashkil etishi kerak“). O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi (1998 yil) nikohda bo'lgan ayollar va erkaklarning shaxsiy va mulkiy huquqlari tengligini (2-modda) hamda har ikkala er-xotinning bolalarni tarbiyalash va ularga g'amxo'rlik qilishdagi majburiyatlarini, shuningdek boshqa barcha oilaviy masalalarni o'z ichiga oladi (21-modda).

    Ayollar va qizlarning ta'lim olish, kasb-hunarga o'rgatish va ularning qobiliyatlarini rivojlantirish ularning farovonligini oshirish va yaxshilashning hal qiluvchi omili sifatida hisobga olinsa, respublikada barcha fuqarolarning jinsidan qat'i nazar, ta'lim olish huquqi kafolatlangan. (Konstitutsiya 41-modda). Ayollar va erkaklar uchun ta'lim olishning teng huquqlari, shuningdek, O'zbekiston Respublikasining "Ta'lim to'g'risida" gi qonuni, jismoniy rivojlanish va sportga - "Jismoniy tarbiya va sport to'g'risida" gi qonun bilan belgilanadi (2-modda).

    O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi (1995 yil) ayolning mehnat qilish huquqiga nisbatan protektsionistik yondashuvni nazarda tutadi. Ish beruvchi ayolni homiladorligi yoki ko'p sonli bolasi sababli ish bilan ta'minlashdan bosh tortishga haqli emas, Kodeksda  ayollarni zararli yoki og'ir sharoitlarda ishlashdan himoya qiluvchi ba'zi qoidalar, shuningdek homiladorlik paytida boshqa imtiyozlar mavjud. Shu bilan birga, ularning ish haqi avvalgi ish joyidan kam bo'lmagan darajada saqlanib qoladi. 

    2019-yil 2-sentyabrda qabul qilingan "Ayollar va erkaklar uchun teng huquqlar va imkoniyatlarning kafolatlari to'g'risida"gi qonuni ayollar va erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlarni ta'minlash sohasidagi munosabatlarni tartibga solishni nazarda tutadi. Birinchi marta Qonunda jinsga qarab to'g'ridan-to'g'ri va bilvosita kamsitish ta'riflari berilgan.

    O'zbekiston Respublikasi qonunchiligi ayollarga nisbatan zo'ravonlikning oldini olishga qaratilgan bir qator chora-tadbirlarni nazarda tutadi. O'zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksida ayollarga nisbatan zo'ravonlik harakati uchun turli xil jazo turlari belgilangan (103,115,118,121,136-moddalar).

    2019-yil 2-sentyabrdagi "Ayollarni zulm va zo'ravonlikdan himoya qilish to'g'risida"gi O'zbekiston Respublikasi Qonuni ta'qib va ​​zo'ravonlik qurbonlarining huquqlarini belgilab beradi, shuningdek, ayollarni tazyiq va zo'ravonlikdan himoya qilish sohasidagi davlat siyosatining asosiy yo'nalishlarini ochib beradi.

    O'zbekiston Respublikasining barcha normativ-huquqiy hujjatlari Konstitutsiyaga muvofiqlashtirilib, ayollarni kamsituvchi qoidalar mavjud emas. To'g'ridan-to'g'ri yoki bilvosita fuqarolarning tengligini buzish yoki cheklash O'zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi (141-modda) bo'yicha javobgarlikka tortiladi.

     Mustaqillik yillarida respublikada gender tengligini ta'minlash bo'yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish bo'yicha ko'p ishlar amalga oshirildi. 1991-yilda Xotin-qizlar qo'mitasi tashkil etilishi bilan institutsional rivojlanish muhim yutuqlarga erishdi, o'sha paytda Bosh vazirning oila, onalik va bolalikni ijtimoiy himoya qilish bo'yicha mas'ul o'rinbosar faoliyati yulga qo’yildi.

     Ayollar tadbirkorligini rivojlantirish va qo'llab-quvvatlashga katta e'tibor qaratilib,
1991 yilda "Tadbirkor ayol" O'zbekiston ishbilarmon ayollari assotsiatsiyasi tashkil etildi, uning maqsadi ayollarning iqtisodiy va ijtimoiy huquqlarini kengaytirish va himoya qilish, ularning tadbirkorlik va jamoat tashabbuslarini qo'llab-quvvatlash, moliyaviy va axborot resurslaridan foydalanishni ta'minlashga yordam berishdir.

    Respublikada inson huquqlarini himoya qilish bilan bog'liq barcha davlat va nodavlat tashkilotlarining faoliyatini muvofiqlashtirish maqsadida, O'zbekiston Respublikasining Inson huquqlari bo'yicha milliy markazi tashkil etildi (1996).

    Ayollar kamsitilishining oldini olish maqsadida 2019-yilda O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Raisi raisligida O'zbekiston Respublikasining Gender tengligini ta'minlash bo'yicha komissiya tuzildi.

    2020-yilda O'zbekiston Respublikasi Mahalla va oilani qo'llab-quvvatlash vazirligi tashkil etildi, uning vazifalariga Xotin-qizlar qo'mitasi tomonidan ilgari bajarilgan vazifalar ham kiritilgan.

    Mahalla va oilani qo'llab-quvvatlash vazirligining vazifalari qatoriga quyidagilar kiradi:

    oila institutini mustahkamlash bo'yicha yagona davlat siyosatini yuritish; ayollarni qo'llab-quvvatlash, ularning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, ularning mamlakat ijtimoiy va siyosiy hayotidagi roli va faolligini oshirish, ayollar va erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlarni ta'minlash bo'yicha davlat siyosatining samarali amalga oshirilishini ta'minlash; ayollarning muammolarini o'z vaqtida aniqlash, yordamga muhtoj va qiyin ijtimoiy vaziyatga tushib qolgan ayollarga, shu jumladan nogiron ayollarga ijtimoiy, huquqiy, psixologik va moddiy yordam ko'rsatish; ayollarning bandligini ta'minlash, ularning mehnat sharoitlarini yaxshilash, ayollarni, ayniqsa qishloq joylarida yosh qizlarni ta'minlash, ularni oilaviy va xususiy tadbirkorlik, hunarmandchilik va boshqalarga keng jalb qilish masalalarida har tomonlama manzilli ko'mak berish.

O'zbekistonda gender statistikasi

    O'zbekistonda gender statistikasini rivojlantirish bo'yicha dastlabki qadamlar 1990 yillarning oxirlarida amalga oshirildi. O'sha vaqtdan beri respublikada gender ko'rsatkichlari bilan risolalar muntazam ravishda nashr etilib kelinmoqda. Har bir nashr gender ko'rsatkichlarini ishlab chiqish va tarqatishda oldinga qadam, muhim bosqichga aylanadi. Masalan, 2002 yilda Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi va Xotin-qizlar qo'mitasi tomonidan (BMT Taraqqiyot dasturi va OTB ko'magi bilan) nashr etilgan.   

    "O'zbekistonda ayollar va erkaklar" risolasi 9 ta strategik yo'nalish bo'yicha ko'rsatkichlarni, shu jumladan boshqaruv, siyosiy hayot va tadbirkorlik sohasida birinchi marta ma'lumotlarni birlashtirgan nashri e’lon qilindi.
    O'shandan keyin xalqaro tashkilotlar yordamida ma'muriy manbalarda mavjud bo'lgan asosiy gender ko'rsatkichlari va so'rov natijalarini taqdim etgan bir qator o'xshash xarakterdagi nashrlar paydo bo'ldi.
   O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 7-martdagi PQ-4235-sonli Farmoni bilan Davlat statistika qo'mitasiga O'zbekiston Respublikasining qator vazirliklari va idoralari bilan birgalikda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Statistika Komissiyasi tomonidan tavsiya etilgan minimal gender ko'rsatkichlari va boshqa ma'lumotlar "gender.stat.uz" veb-saytiga joylashtirilishini va ma’lumotlarni doimiy ravishda yangilab borishni ta’minlash yuklatildi.
   O'zbekistonda gender statistikasi bo'yicha ma'lumotlar yig'ish turli xil manbalardan olingan. Ma'muriy hisobotlardan tashqari, jinsi va statistik kuzatuvlar bo'yicha ajratilgan, ko'p indikatorli klaster tadqiqotlari ma'lumotlari, shuningdek boshqa vazirlik va idoralar tomonidan yaratilgan ma'lumotlar mavjud.
    Ushbu sayt gender ma'lumotlarini yanada takomillashtirish, jins bo'yicha ajratilgan ma'lumotlarni muntazam va o'z vaqtida chiqarish maqsadida gender statistikasi bo'yicha elektron ma'lumotlar bazasini yaratishga birinchi urinishni namoyish etadi.         Xalqaro tashkilotlarning tizimlashtirish, joriy etish va yangi ko'rsatkichlarni ishlab chiqish yo'nalishidagi tavsiyalari inobatga olinib, ayollar va erkaklarning jamiyatdagi mavqeini qiyosiy tahlil qilishga imkon berdi. Ushbu ish milliy statistikaning barcha sohalarini rivojlantirish doirasida amalga oshirilmoqda, islohotlarni chuqurlashtirish va jamiyatni demokratlashtirish tufayli mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining yangi jihatlarini etarli darajada aks ettirishga qaratilgan.
   Milliy darajada ayollar maqomini oshirish va ularning iqtisodiy huquqlarini mustahkamlash bo'yicha dasturlar va tadbirlar amalga oshirilmoqda. Gender muammolarini hal qilishda respublika davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, jamoat va ilmiy tashkilotlari faoliyatining faollashishi gender tengligi masalalarini tavsiflovchi statistik ma'lumotlarga ichki talabning o'sishiga yordam beradi va ushbu ma'lumotdan foydalanuvchilar doirasi ham kengaymoqda.

Tugmani bosing Tinglash GSpeech